Επιχορηγούμενο πρόγραμμα του Υπουργείου Απασχόλησης

Ψυχοθεραπεία με Βοηθό το Άλογο

του Δανιήλ Δανιλόπουλου (παιδοψυχίατρου, συντονιστή & επιστημονικού υπεύθυνου του έργου)

Εισαγωγή

 Το άλογο είναι από τα ζώα που εξημερώθηκαν από τον άνθρωπο σχετικά πρόσφατα (μερικές χιλιάδες χρόνια) σε σχέση με τα άλλα κατοικίδια ή οικόσιτα. Το άλογο όμως είναι που βοήθησε τον άνθρωπο πιο πολύ από οποιοδήποτε άλλο ζωντανό πλάσμα να εξερευνήσει τόσο το εξωτερικό περιβάλλον όσο και τον εσωτερικό του κόσμο και να αναπτύξει τον πολιτισμό σε όλα τα μέρη της γης. Δεν είναι τυχαίο που μέχρι σήμερα έχουν διασωθεί οι μύθοι των κενταύρων και των αμαζόνων αφού η σχέση ανθρώπου-αλόγου όταν καλλιεργηθεί οδηγεί στην εντύπωση ότι το άλογο και ο αναβάτης είναι μια ολότητα, ένα αξεχώριστο σύνολο που λειτουργεί αρμονικά σαν να πρόκειται για ένα πλάσμα. Το άλογο έχασε ένα μέρος της αίγλης του με την βιομηχανική επανάσταση οπότε αντικαταστάθηκε από τις μηχανές για τη μεταφορά φορτίων και ανθρώπων. Οι άνθρωποι όμως που είχαν την ευκαιρία να έχουν επαφή με τα άλογα δεν έπαψαν ποτέ να απολαμβάνουν την ιππασία και τις χαρές που τους δίνει η σχέση με το άλογο.

Αυτό που κάνει το άλογο τόσο ελκυστικό για τον άνθρωπο είναι οι μοναδικές ιδιότητες που έχει όσον αφορά: α) την κατασκευή του η οποία του επιτρέπει να μεταφέρει τόσο ανθρώπους όσο και αντικείμενα στη ράχη του β) την οργάνωση της κοινωνίας του με μια ευέλικτη και λειτουργική ιεραρχία και γ) την ικανότητά του να σχετίζεται με τους ανθρώπους με ένα μοναδικό και ξεκάθαρο τρόπο.

Από τα μέσα του 20ου αιώνα άρχισε να χρησιμοποιείται η ιππασία ως εκπαιδευτική και θεραπευτική μέθοδος για δυσκολεμένα παιδιά και ενήλικες με κινητικά, νοητικά και ψυχολογικά προβλήματα και έχει πλέον καθιερωθεί σε αρκετές χώρες σαν μια εναλλακτική ολιστική θεραπευτική προσέγγιση.

 Τα οφέλη της Θεραπευτικής – Εκπαιδευτικής Ιππασίας (ΘΙ)

 Σύμφωνα με το εγχειρίδιο (για συντονιστές ΘΙ) των εγκεκριμένων από την NARHA (τον Σύνδεσμο Βορείου Αμερικής για την Θεραπευτική Ιππασία και την Ιπποθεραπεία) Κέντρων Θεραπευτικής Ιππασίας Strides (Strides Book 1, σελ. 12-15), τα οφέλη της Θεραπευτικής – Εκπαιδευτικής Ιππασίας ταξινομούνται ως εξής:

Σωματικά

-          βελτίωση της ισορροπίας, ενδυνάμωση των μυών, βελτίωση του συντονισμού των κινήσεων, γρηγορότερα αντανακλαστικά, καλύτερος κινητικός σχεδιασμός, έκταση μυών που είναι σε σύσπαση, ελάττωση της σπαστικότητας, αύξηση του εύρους κινήσεων των αρθρώσεων, ελάττωση των παθολογικών προτύπων κίνησης, βελτίωση της αναπνοής και της κυκλοφορίας, βελτίωση της όρεξης και της χώνεψης, αισθητηριακή ολοκλήρωση και ανάπτυξη της συμμετρίας του σώματος.

Ψυχολογικά

-          Βελτίωση της γενικής αίσθησης ευημερίας μέσα από την άσκηση στον καθαρό αέρα, βελτίωση της αυτοπεποίθησης, αύξηση του ενδιαφέροντος για τον εξωτερικό κόσμο, αύξηση του ενδιαφέροντος του ωφελούμενου για τη δική του ζωή, βελτίωση της ικανότητας διαχείρισης κινδύνων, ανάπτυξη της υπομονής, βελτίωση του ελέγχου των συναισθημάτων και της αυτοπειθαρχίας, βελτίωση του αυτοελέγχου όσον αφορά τη συμπεριφορά.

Εκπαιδευτικά

-          Βελτίωση της ικανότητας στην ανάγνωση, στην αριθμητική, στην αλληλουχία, στην υιοθέτηση προτύπων (patterning), στον προγραμματισμό των κινήσεων, στον συντονισμό χεριού – ματιού, στην οπτικο-χωρική αντίληψη, και στη διαφοροποίηση των σημαντικών από τα ασήμαντα ερεθίσματα.

Κοινωνικά

-     Δημιουργία φιλίας με το άλογο και με άλλους που ασχολούνται με το ίδιο ή και άλλα άλογα, ανάπτυξη σεβασμού και αγάπης για τα ζώα μέσα από τη φροντίδα των αλόγων, αύξηση των εμπειριών του ατόμου μέσα από τις δραστηριότητες με / για το άλογο και με τη γνωριμία με μέρη / διαδρομές, διασκέδαση με παιχνίδια με τα άλογα.

Εστιασμός στην ψυχοθεραπεία με βοηθό το άλογο

 O Morris περιγράφει (σελ. 40,41) την οργάνωση της κοινωνίας των αλόγων και αναφέρει ότι τα άλογα είναι πολύ κοινωνικά ζώα και υποφέρουν στη μοναξιά όπως και εμείς (σελ. 38). Έχουν μια ιεραρχία ευέλικτη ανάλογα με το πλαίσιο και τις ανάγκες της αγέλης (επιβίωση, αναπαραγωγή) αλλά αναπτύσσουν ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς μεταξύ τους και όταν εγκαθιδρυθεί μια τέτοια πανίσχυρη φιλία, μπορεί να διασπάσει την συνηθισμένη ιεραρχική σειρά και να την κάνει πολύ πιο περίπλοκη. Προσεκτικές μελέτες έχουν αποκαλύψει ότι οι συνδέσεις μητέρας –παιδιού, μεταξύ αρσενικών αδερφών και μεταξύ θηλυκών αδερφών είναι συχνά πολύ δυνατές. Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία που βασίζεται στη φιλία και στην κυριαρχία σε σχέση με το πλαίσιο (πχ: αν υπάρχει ή δεν υπάρχει κίνδυνος, τροφή, νερό, πουλάρια στην αγέλη κλπ) παρά στην άκαμπτη τυπική κυριαρχία.

Αυτές οι ιδιότητες του αλόγου κίνησαν το ενδιαφέρον πολλών ερευνητών που άρχισαν να χρησιμοποιούν το άλογο σαν μέσο ή βοηθό για την θεραπεία ανθρώπων με ψυχολογικά προβλήματα.

 Η Carol O'Connor αναφέρει ότι η Ψυχοθεραπεία με Βοηθό το Άλογο (Equine assisted psychotherapy - ΕΑP) είναι σχετικά νέο επιστημονικό πεδίο στο οποίο τα άλογα χρησιμοποιούνται ως ειδικά μέσα για την συναισθηματική ανάπτυξη και για τη μάθηση. Η διαδικασία δεν περιορίζεται στην ίππευση του αλόγου όπως στην παραδοσιακή Θεραπευτική ιππασία για ανάπηρα παιδιά. Προχωρά πέρα από την ίππευση και χρησιμοποιεί την φροντίδα του αλόγου και τη σχέση που αναπτύσσεται μέσα από τη φροντίδα σαν ένα τρόπο για να δημιουργηθεί εμπιστοσύνη, σεβασμός και υπευθυνότητα.

Στη συνέχεια αναφέρεται στις Adele και Marlena McCormick που ήταν ψυχοθεραπεύτριες για πάνω από 30 χρόνια και είχαν επίσης μια αγάπη για τα άλογα τα οποία κρατούσαν για συντροφιά και για ιππασία, αποφάσισαν να τα συμπεριλάβουν στη δουλειά τους. Το 1981 μεταφέρανε την δουλειά τους στην εξοχή και τόλμησαν να εξερευνήσουν το χώρο της Ψυχοθεραπείας με Βοηθό το Άλογο. Ανακάλυψαν ότι το περιβάλλον από μόνο του βοηθούσε να μειωθούν οι επιπλοκές της παραδοσιακής θεραπείας.

 Οι McCormick κατάλαβαν τη δυνατότητα για τη χρησιμοποίηση του αλόγου στη θεραπεία εξαιτίας της ομοιότητάς του με τους ανθρώπους στο ότι είναι ένα κοινωνικό ζώο. Πάντως είναι οι διαφορές του αλόγου από τον κοινωνικοποιημένο άνθρωπο που φέρνουν τις επιτυχίες που ο παραδοσιακός θεραπευτής δεν μπορεί να επιτύχει. Τα άλογα μας επιτρέπουν να συνδεθούμε άνευ όρων με ένα άλλο ζωντανό πλάσμα. Μπορούμε να βγάλουμε τις μάσκες μας χωρίς φόβο απόρριψης. Το άλογο δεν έχει προσδοκίες, προκαταλήψεις ή κίνητρα. Επίσης τα άλογα μαγνητίζουν το ενδιαφέρον παιδιών και μεγάλων και ειδικά τα παιδιά πολλές φορές περιμένουν πρόθυμα τις συνεδρίες και τις αντιλαμβάνονται σαν διασκέδαση και όχι σαν θεραπεία. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό καθώς πολλές φορές παιδιά και ενήλικοι έχουν μια αρνητική προκατάληψη για την ψυχοθεραπεία.

 Οι  ίδιες οι McCormick αναφέρουν (σελ. ΧXVIII) ότι η παρατήρηση και η αλληλεπίδραση με τα ζώα μπορεί να είναι μια μεταμορφωτική εμπειρία και ένα πανίσχυρο εργαλείο για την πυροδότηση της προσωπικής ανάπτυξης. Ο κόσμος των ζώων είναι αξιοπρόσεκτος στο ότι κυβερνιέται από τον νόμο της φύσης. Είναι ένας κόσμος από κύκλους και εποχές και τακτική προσαρμοστική κίνηση. Ακόμη και η ησυχία πάλλεται. Το σύμπλεγμα των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του αλόγου εισάγει την υγεία σε μια σχέση (σελ ΧXVIII, XXIX). Το άλογο είναι ένα καλά ισορροπημένο ζώο. Μεταξύ των κατοικίδιων ζώων που επιλέχθηκαν  για χαρακτηριστικά που αρέσουν στους ανθρώπους, τα άλογα έχουν διατηρήσει ένα μεγάλο μέρος της αυθεντικής άγριας φύσης τους. Δεν είναι τόσο πρόθυμα να μας ευχαριστήσουν όσο οι κατοικίδιοι σκύλοι, είναι λιγότερο ασταθή και με πιο δυνατή βούληση. Είναι επίσης πολύ ανεξάρτητα. Το επιβλητικό τους μέγεθος, η τρομερή τους δύναμη και η οξεία διαίσθησή τους απαιτούν να τα πλησιάζει κάποιος με σεβασμό, επαγρύπνιση, και με μεγάλη ευαισθησία. Πρέπει επίσης κάποιος να συντονίζεται μαζί τους σωματικά και είναι σημαντικό να παραμένει σε εγρήγορση, να είναι παρών στη στιγμή, επιτρέποντας τα εσωτερικά συναισθήματα να αναδυθούν και εκφράζοντάς τα με λόγια. Μόλις εγκαθιδρυθεί μια καλή σχέση με ένα άλογο, οι αλληλεπιδράσεις είναι διασκεδαστικές και απελευθερωτικές.

 Η δουλειά με τα άλογα δίδαξε στις McCormick ότι τα άλογα ήταν επιδέξιοι οδηγοί, θεϊκοί αγγελιοφόροι με μια έννοια, που μπορούν να μας κατευθύνουν προς τον δρόμο που χρειαζόμαστε να πάμε. Λειτουργούν σαν μεγάλοι καθρέφτες ζωής, που αντανακλούν πίσω σε μας την ολότητα αυτού που είμαστε, στη πληρότητά της, με το φως και τη σκιά που περιέχει (McCormick, A, McCormick M, σελ ΧXIΧ).

 Δεν μπορούμε να κρύψουμε τα συναισθήματά μας από τα ζώα γιατί αναδίδουμε (εκπέμπουμε) εντυπωσιακές ενδείξεις, συμπεριλαμβανομένων κινήσεων και οσμών μας οι οποίες επικοινωνούν στα ζώα την αληθινή μας κατάσταση. Τα συναισθήματα προκαλούν χημικές αλλαγές, μερικές από τις οποίες έχουν ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση φερομονών. Τα ζώα μυρίζουν το φόβο, το θυμό, την ικανοποίησή μας κλπ. Για να εγκαθιδρύσουμε την εμπιστοσύνη με τα ζώα, πρέπει να βασίζουμε τις αλληλεπιδράσεις μας στην ειλικρίνεια, στον αμοιβαίο σεβασμό και στη συμπόνια. Αν δεν το κάνουμε, (τα ζώα) θα το γνωρίζουν και θα ανταποκριθούν αναλόγως (McCormick, A, McCormick M, σελ. 23).

 Οι McCormick είδαν τη θεραπεία με τα άλογα σαν ένα τρόπο όχι μόνο για να έρθουν τα προβλήματα στην επιφάνεια και να λυθούν αλλά για να βοηθηθούν οι άνθρωποι να βρουν μεγαλύτερη πληρότητα και συνοχή. Η δουλειά με τα άλογα θα έφερνε φυσιολογικά τα ένστικτα στην επιφάνεια. Εξ’ αιτίας συγκεκριμένων χαρακτηριστικών που μοιράζονται τα άλογα και οι άνθρωποι – για παράδειγμα την ανάγκη για ισχυρή σύνδεση με μια καλά καθορισμένη κοινότητα – ένιωσαν ότι τα άλογα μπορούσαν να αγγίξουν μια επανορθωτική χορδή στην ανθρώπινη ψυχή. Τα άλογα αντιπροσωπεύουν αυτό που έλπιζαν να επιτύχουν οι McCormick μέσα από τη θεραπεία – ένα άτομο ικανό να εγκαθιδρύει στενούς δεσμούς με μια συνεκτική κοινωνική ομάδα και ένα μονοπάτι προς τη διατήρηση της ανθρωπιάς, προς την υγιή συμμετοχή μέσα στην ανθρώπινή μας ‘αγέλη’(σελ 42).

 Καθώς οι πελάτες μαθαίνουν να χειρίζονται ένα άλογο και να διαχειρίζονται (channel – διοχετεύουν) τα ένστικτά του, αυθόρμητα εσωτερικεύουν τη διαδικασία (και επομένως μαθαίνουν να διαχειρίζονται / διοχετεύουν και τα δικά τους ένστικτα). Μέσα από την ασυνείδητη ταύτιση με τα άλογα, τα άτομα έρχονται να συνειδητοποιήσουν τα δικά τους βασικά κίνητρα (παρορμήσεις) και την αξία της ανάπτυξης του αυτοελέγχου. Δουλεύοντας με ένα άλογο, αποκτούν μια νέα αίσθηση αυτοκυριαρχίας (McCormick, A, McCormick M, σελ 42). 

Η Michaella Scheidhacker (1) προτείνει ότι θεραπεία σημαίνει πάνω απ’ όλα την δουλειά στο επίπεδο της σχέσης, και συνεχίζει: ‘Αν θέλω να συμπεριλάβω ένα άλογο στην θεραπευτική διαδικασία, προκύπτει το ερώτημα αν ο άνθρωπος και το άλογο μπορούνε καν να σχετιστούνε και με ποιο τρόπο διαφέρει αυτή η σχέση από τη σχέση μεταξύ ανθρώπων.

Η κύρια διαφορά έγκειται στην καθαρά μη λεκτική επικοινωνία στην σχέση ανθρώπου – αλόγου. Το λεκτικό περιεχόμενο δεν είναι σημαντικό. Μια καθαρά μη λεκτική επικοινωνία είναι επίσης κυρίαρχη, ειδικά μεταξύ μητέρας και παιδιού. Με μια διαδικασία σταδιακής αποσύνδεσης (detachment) από τη μητέρα κατά την διάρκεια των πρώτων ετών, μπορεί να επιτευχθεί μια επιτυχημένη μετάβαση από το εξαρτημένο παιδί στο ανεξάρτητο άτομο, αλλά αυτό απαιτεί την προσφορά μη λεκτικής επικοινωνίας με κατανόηση, υποστήριξη και επιτρεπτικότητα από την μητέρα.

Η λεκτική επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων μπορεί να μην είναι σύμφωνη / σύντονη με τη μη λεκτική και αυτό να δημιουργεί προβλήματα, παράδοξα και αντιφάσεις, ενώ η σχέση με το άλογο δεν έχει τέτοιους κινδύνους. Η σχέση ανθρώπου-αλόγου δεν περιέχει τέτοιους προδιαθεσικούς προς την ασθένεια παράγοντες αφού η σχέση παραμένει μη λεκτική με το να χρησιμοποιούνται - π.χ.  χειρονομίες για να επικοινωνηθεί η πρόθεση. Το άλογο γίνεται ένα σχεσιακό αντικείμενο που παραμένει απολύτως αυθεντικό εξαιτίας του άμεσου τρόπου που αντιδρά.

Μια περαιτέρω σχεσιακή πλευρά στην ψυχοθεραπευτική δουλειά με το άλογο είναι ο πλήρης περιορισμός της στο εδώ και τώρα. Εξαιτίας αυτού, το ζώο αλληλεπιδρά με ένα αυθεντικό τρόπο σε κάθε ξεχωριστή κατάσταση, στο εδώ και τώρα και χωρίς να εξετάζει τις μελλοντικές συνέπειες των πράξεών του. Γι’ αυτό οι άμεσες αντιδράσεις του αλόγου στις ανθρώπινες σχεσιακές προσφορές μπορούνε να θεωρηθούνε σαν ένας καθρέφτης για την αυθεντική συναισθηματική αντιστοιχία (congruence: αναλογία) ενός ατόμου.  Αν ένα φυσιολογικά φιλικό άλογο απορρίπτει κάποιον, αυτό μπορεί να θεωρηθεί σαν μια έκκληση για να εξετάσει τον τρόπο προσέγγισής του. … Στην επαφή με το άλογο, η αντιπαράθεση με πραγματικές απαιτήσεις δίνει ευκαιρίες για την διαχείριση του φόβου και του κουράγιου, της επιθετικότητας και της ευαλωτότητας, της προσωπικής δύναμης και αδυναμίας’.

Οι McCormick αναφέρουν (σελ. 43) ότι: ‘Η ίππευση από μόνη της είναι μόνο ένα συστατικό της δουλειάς μας. Δίνουμε έμφαση σε όλες τις πλευρές της σχέσης με το άλογο. Κάθε ένας που συμμετέχει στο πρόγραμμα μαθαίνει για την εκπαίδευση των αλόγων, την ιπποκομία, τη διατροφή τους, τη χρησιμοποίησή τους σε επιδείξεις, την διαχείριση ενός αλόγου όταν είναι ελεύθερο, κλπ. Αν ο πελάτης διαλέξει να μην συμμετέχει με κάποιο τρόπο ή καθόλου, τότε δουλεύουμε με αυτή τη μη συμμετοχή. Μερικοί πελάτες διαλέγουν (και είναι ελεύθεροι να το κάνουν) απλά να κάθονται και να παρατηρούν. Πάντα διατηρούσαμε μια αυστηρή πολιτική μη εμπλοκής σχετικά με αυτό γιατί έχουμε δει ότι ο ρυθμός και η κατεύθυνση κάθε συμμετέχοντος αποκαλύπτονται από μόνα τους αν τους δοθεί υπομονή και χρόνος’. 

Στα παραπάνω συμφωνεί και η Scheidhacker (2) και αναφέρει: ‘Τα άλογα είναι ιδιαίτερα κατάλληλα για την θεραπευτική παρέμβαση εξαιτίας της φύσης τους ως αγελαία ζώα. Εφόσον είναι εξημερωμένα, έχουν συμπεριλάβει και τους ανθρώπους στην αίσθηση τους για την αγέλη. Και με τον αναβάτη έχουν μια πολύ κοντινή και σωματική επαφή κατά την ίππευση. Η ιππασία είναι παράπλευρη ικανότητα και γνώση  που αποκτάται μέσα από την ψυχοθεραπεία με βοηθό το άλογο και όχι κύριος στόχος. Το κυριότερο είναι να γνωριστεί (ο θεραπευόμενος) με τις ικανότητές του με ένα διασκεδαστικό και ελεύθερο από άγχος τρόπο’.

Διαχωρίζει δε τα επίπεδα εμπλοκής του θεραπευόμενου με το άλογο στα εξής:

  • απλή παρατήρηση των αλόγων

  • φροντίδα του αλόγου – ιπποκομία

  • σειραγώγηση με ζώνη ΘΙ ή με σέλα

  • ίππευση με σέλα σε σειραγωγέα ή αυτόνομα 

 Στην ιστοσελίδα της EAGALA (Equine Assisted Growth and Learning Association – Σύνδεσμος για την Ανάπτυξη και τη Μάθηση με Βοηθό το Άλογο) αναφέρεται ότι η ψυχοθεραπεία με βοηθό το άλογο είναι από τη φύση της βιωματική. Αυτό σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες μαθαίνουν για τον εαυτό τους και τους άλλους με το να παίρνουν μέρος σε δραστηριότητες με τα άλογα και με το να συζητούν και να επεξεργάζονται συναισθήματα, συμπεριφορές και μοτίβα. … Ο εστιασμός δεν είναι η ιππασία. Στην πραγματικότητα το 90% της ψυχοθεραπείας με βοηθό το άλογο γίνεται στο έδαφος. … Το πιο σημαντικό είναι ότι τα άλογα έχουν την ικανότητα να καθρεφτίζουν ακριβώς αυτό που τους λέει η ανθρώπινη γλώσσα του σώματος. Πολλοί μπορεί να παραπονιούνται ‘Το άλογο είναι πεισματάρικο’, ‘Το άλογο δεν με συμπαθεί’, κλπ. Αλλά το μάθημα που είναι να διδαχθούν είναι ότι αν αλλάξουν τον εαυτό τους, τα άλογα αντιδρούν διαφορετικά. Τα άλογα είναι ειλικρινή, πράγμα που τα κάνει πανίσχυρους αγγελιοφόρους.

 O Franklin Levinson (1) περιγράφει την περίπτωση ενός κοριτσιού με υπερκινητικότητα το οποίο με την καθοδήγησή του κατάφερε να οδηγεί και να κάνει ασκήσεις εδάφους με ένα μεγάλο άλογο και σχολιάζει ότι το κορίτσι μέσα σε 20 λεπτά στο στίβο έμαθε δεξιότητες ζωής όπως το να θέτει όρια, το να λέει όχι και το να ζητάει κάτι. Οι γονείς, οι παρατηρητές και το ίδιο το παιδί είχαν μείνει έκθαμβοι με την ‘μεταμόρφωση’ του παιδιού.

 O Levinson (2) περιγράφει την προσέγγισή του (η οποία έχει κατά τη γνώμη μου πάρα πολλά εκπαιδευτικά αλλά και αμιγώς θεραπευτικά στοιχεία) ως ‘Μάθηση με Βοηθό το Άλογο’ (Equine Facilitated Learning) και εξηγεί την φιλοσοφία του με πολύ απλό αλλά βαθυστόχαστο και κατανοητό τρόπο:

 ‘Τo άλογο συγχωρεί τα λάθη μας. Αν ένα άλογο κακοποιηθεί από έναν άνθρωπο και ο άνθρωπος τελικά αλλάξει τον τρόπο που αντιμετωπίζει το άλογο, τότε το άλογο θα συγχωρήσει στον άνθρωπο τα λάθη του και θα δεχτεί την φιλία του αν του προσφέρεται κατάλληλα.

Οι αρχές της Μάθησης με Βοηθό το Άλογο είναι βασικές και εύκολο να κατανοηθούν. Το άλογο είναι ο τέλειος καθρέφτης του ανθρώπου που είναι μαζί του (τα άλογα δεν λένε ψέματα).

Το άλογο αναζητά πάντα να έχει συναισθήματα ασφάλειας και γαλήνης. Αυτό συμβαίνει επειδή το άλογο είναι ένα ζώο-θήραμα (φυτοφάγο, θήραμα για τα άγρια σαρκοβόρα) πάντα κοιτάζει πίσω από τον ώμο του για τον ‘θηρευτή’. Αν ο άνθρωπος προσπαθεί για οποιοδήποτε λόγο να ελέγχει το άλογο, αυτό δημιουργεί φόβο μέσα στο άλογο. Αν ο άνθρωπος είναι κοντά στο άλογο και χάσει τις αισθήσεις του, το άλογο επίσης φοβάται.

Αν ο άνθρωπος δεν σέβεται το άλογο (ακατάλληλα αγγίγματα, κινήσεις, ήχοι, σκέψεις ή συναισθήματα) αυτό προκαλεί επίσης φόβο στο άλογο. Όταν ο άνθρωπος αρχίσει να θέτει κατάλληλα αιτήματα αντί για απαιτήσεις, τότε αρχίζει η συνεργασία του αλόγου. Όταν ένας άνθρωπος περιμένει και προσέχει τις αντιδράσεις του αλόγου στην δική του επικοινωνία, με αυτό δείχνει αναγνώριση και σεβασμό για το άλογο. Η εμπιστοσύνη και ο σεβασμός κατακτώνται με τα άλογα με τον ίδιο τρόπο, όπως και με τους ανθρώπους. Ο ‘χρυσός’ αυτός κανόνας ισχύει και στα άλογα με την επιπρόσθετη πτυχή ότι πρέπει να υπάρχει πολύ καλή καθοδήγηση και αρχηγία από τον άνθρωπο. Είναι ευθύνη του ανθρώπου να προσεγγίσει το άλογο όπως προσεγγίζει ένας γονιός ένα παιδί. Μαζί με την αγάπη, την συμπόνια, την υπομονή και τη σταθερότητα ενός πολύ καλού γονιού, έρχονται η καθοδήγηση με επιδεξιότητα και γνώση και η ηγεσία.

Στη φύση το άλογο παίρνει την αίσθηση της γαλήνης από τον αρχηγό της αγέλης. Δυστυχώς για τα εξημερωμένα άλογα, συνήθως δεν υπάρχει κάποιος πολύ καλός άνθρωπος-ηγέτης που να αναπληρώνει το ρόλο του αρχηγού της αγέλης. Οι σχέσεις ανάμεσα στα εξημερωμένα άλογα είναι κάπως μη φυσιολογικές καθώς οι σταύλοι και οι αποθήκες είναι μη-φυσιολογικό περιβάλλον για τα άλογα. Φυσιολογικά δεν υπάρχουν άνθρωποι να ζητούν πράγματα που τα άλογα μπορεί να δεχτούν να κάνουν. Στα άλογα λείπει αυτή η καλή ηγεσία (από ένα άλογο-ηγέτη). Αυτό που συνήθως υπάρχει είναι άνθρωποι που έχουν ασυνείδητες, ακατάλληλες απαιτήσεις, που προσπαθούν να ελέγξουν αυτό το μεγάλο θηρίο μέσα από την επιβολή, την τιμωρία και τον περιορισμό και που κακομεταχειρίζονται (ή/και κακοποιούν) το άλογο μέσα από την άγνοια και την λανθασμένη γνώση. Η συνεργασία συχνά γίνεται μέσα από τη δωροδοκία με την τροφή ή μέσα από την πρόκληση φόβου. Αν σε ένα παιδί, ακόμη και ένα με νοητικές ή συναισθηματικές διαταραχές, δοθεί λίγη κατανόηση - καθοδήγηση για να συνδεθεί κατάλληλα με ένα άλογο, τότε γίνεται (το παιδί) ο φυσιολογικός ηγέτης που αναζητά το άλογο. Όταν η επικοινωνία από τον άνθρωπο είναι ευγενική και κατάλληλη, η ηρεμία αφθονεί και η συνεργασία και η υπακοή του αλόγου βγαίνουν στο προσκήνιο. Στην πραγματικότητα τα παιδιά μπορούν να γίνουν επιτυχημένα με τα άλογα, πιο γρήγορα και εύκολα από ότι πολλοί ενήλικοι. Αυτό συμβαίνει επειδή είναι λιγότερο συχνά επικριτικά και πιο ανοιχτά στην επικοινωνία με την καρδιά από ότι οι ενήλικες που τον περισσότερο καιρό προσπαθούν να ελέγχουν.

Τα απλά, ξεκάθαρα, συνειδητά αιτήματα είναι αυτά που ψάχνει το άλογο. ‘Σταμάτα, προχώρα, πήγαινε πίσω, στρίψε από εδώ, ή από εκεί’, αυτά είναι παραδείγματα απλών αιτημάτων που ο άνθρωπος μπορεί να απευθύνει σε ένα άλογο ξεκάθαρα και συνειδητά. Όταν το άλογο συνεργάζεται, ένα ευχαριστώ με τη μορφή του ‘Καλό παιδί’ είναι όλο κι όλο που χρειάζεται. Τα άλογα κατανοούν την αναγνώριση. Γνωρίζουν ότι τα σεβόμαστε και τα εκτιμούμε όταν τους προσφέρουμε έπαινο. Δεν συζητώ για το να κολακεύουμε ένα άλογο γιατί είναι υπάκουο. Ο υπερβολικός έπαινος γίνεται ρηχός και ανούσιος. … Χρειάζεται να βρεθεί μια ισορροπία. Εμείς οι άνθρωποι έχουμε μια τάση να το παρακάνουμε ή να μην το προσπαθούμε αρκετά. Το να είμαστε εκτός ισορροπίας έχει γίνει ο τρόπος ύπαρξής μας στον κόσμο. Υπάρχει μια φυσική ισορροπία στην ύπαρξη του αλόγου. … Η κατάλληλη και επιτυχημένη αλληλεπίδραση με τα άλογα μπορεί να μας οδηγήσει πίσω σε αυτή τη φυσική ισορροπία γιατί για να είμαστε επιτυχημένοι με ένα άλογο αυτή η ισορροπία πρέπει να υπάρχει στην επικοινωνία. Η φυσική ισορροπία αρχίζει να εμφανίζεται όταν υπάρχει νοιάξιμο, σοβαρότητα, ενημερότητα και ευγένεια στην αλληλεπίδραση’.

 Ο Levinson (3) έχει χρησιμοποιήσει τις αρχές της Μάθησης με Βοηθό το Άλογο με παιδιά με αυτισμό, διαταραχή διάσπασης της προσοχής, διπολική διαταραχή και αντικοινωνική συμπεριφορά με πολύ εντυπωσιακά αποτελέσματα στην επικοινωνία και τη συμπεριφορά τους: ‘Τα παιδιά μαθαίνουν για τον εαυτό τους, τους άλλους ανθρώπους και να αλληλεπιδρούν στον κόσμο μας. Είναι κλινικά αποδεδειγμένο ότι το να είμαστε απλά κοντά στα άλογα αλλάζει τα μοτίβα λειτουργίας του εγκεφάλου μας. Έχουν μια ηρεμιστική επίδραση που βοηθά τους ανθρώπους να σταματούν να καθηλώνονται σε γεγονότα του παρελθόντος  - η οποία τους δίνει μια αληθινά θετική εμπειρία’.

 Ο Levinson (4) συγκρίνει την σχέση ανάμεσα σε ένα άλογο και τον ιδιοκτήτη του σαν ένα χορό στον οποίο ο άνθρωπος πρέπει να πάρει το ρόλο του καθοδηγητή.

 Η κατανόηση και η χρήση της γλώσσας επικοινωνίας του αλόγου μπορεί να βοηθήσει στην ελάττωση του άγχους, στην ενδυνάμωση των σχέσεων, στη βελτίωση της υγείας και στη διευκόλυνση της ζωής. Η φιλοσοφία αυτή βασίζεται στην ιδέα ότι οι επιθυμητές από εμάς αντιδράσεις του αλόγου μπορούν να εκμαιευθούν μέσα από την αγάπη, τον σεβασμό και την κατανόηση παρά μέσα από τον φόβο και την τιμωρία (Levinson, 5).

 Μέσα από την επαφή με τα άλογα μπορούμε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας καλύτερα. Μας δείχνουν ποιοι είμαστε αντανακλώντας πίσω σε μας τον εαυτό μας όταν μπαίνουμε στο χώρο που βρίσκονται. Η αντίδρασή τους θα είναι ήρεμη, ή ειρηνική και με εμπιστοσύνη, ή νευρική και φοβισμένη, ανάλογα με το τι τους φέρνουμε εμείς. Η σοβαρότητα, η ευαισθησία, η αντιληπτικότητα, και η ήρεμη δύναμη πρέπει όλα να υπάρχουν για να έχουμε αληθινά επιτυχημένες σχέσεις με τα άλογα. Χρειάζονται οι ίδιες ποιότητες για να έχουμε ικανοποιητικές σχέσεις και μεταξύ μας. Οι γνωστικές και επικοινωνιακές δεξιότητες, η υπομονή, η επιλογή του χρόνου (timing), και η διαίσθηση που εξασκούμε καθώς ‘παίζουμε’ με τα άλογα μεταφέρονται στο σπίτι μαζί μας, μένουν μαζί μας και γίνονται μια πιο συνειδητή πλευρά των καθημερινών μας ζωών. Αυτό είναι ενίσχυση ζωής στην καλύτερή της μορφή (Levinson, 6).

 Ιστορία της Θεραπευτικής - Εκπαιδευτικής Ιππασίας  στην πόλη του Βόλου και η δική  μου συμμετοχή

 Από την δεκαετία του 1990 άρχισαν προσπάθειες για την υλοποίηση προγράμματος Θεραπευτικής - Εκπαιδευτικής Ιππασίας (ΘΙ)  στον Ιππικό Όμιλο Βόλου (ΙΟΒΟΛ) σε συνεργασία με τον Δημοτικό Οργανισμό Υγείας και Κοινωνικών θεμάτων (ΔΟΥΚ). Την δραστηριότητα στήριζε το Διοικητικό Συμβούλιο του Ομίλου και διάφοροι εξωτερικοί συνεργάτες που πραγματοποιούσαν τη δραστηριότητα σε συνεργασία με μια φυσικοθεραπεύτρια, τον σταυλίτη του ομίλου ο οποίος έπαιζε το ρόλο του οδηγού του αλόγου, με τον ίππο Μάρκο, με τα Άτομα με Αναπηρίες (που παρακολουθούσαν το πρόγραμμα του Κέντρου Διημέρευσης ή των Παραγωγικών Εργαστηρίων του ΔΟΥΚ), με τους συνοδούς τους και με κάποιους εθελοντές πλαϊνούς βοηθούς.

Για διάφορους λόγους η συνεργασία αυτή σταμάτησε γύρω στο 2003 και η δραστηριότητα συνεχίστηκε μόνο σε βάση ατομικών - ιδιωτικών συνεδριών.

 Τον Νοέμβριο του 2003 πληροφορηθήκαμε εγώ και η σύντροφός μου Πηνελόπη Σαράφη για ένα σεμινάριο ΘΙ που είχε γίνει από τον Σύνδεσμο Θεραπευτικής Ιππασίας Ελλάδας (ΣΘΙΕ) στον Όμιλο και μετά από αυτό η Πηνελόπη άρχισε να συμμετέχει εθελοντικά στις συνεδρίες της ΘΙ ως βοηθός της φυσιοθεραπεύτριας που συντόνιζε την δραστηριότητα. Στη συνέχεια άρχισα να ενδιαφέρομαι και εγώ για την ΘΙ και στην αρχή του 2004 ήρθαμε σε επικοινωνία με τον ΣΘΙΕ και παρακολουθήσαμε το σεμινάριο με θέμα ‘Επιλογή και Εκπαίδευση του Θεραπευτικού Αλόγου’ τον Μάϊο του 2004.

Μετά τον Μάϊο η φυσιοθεραπεύτρια σταμάτησε την συνεργασία της, η δραστηριότητα διακόπηκε προσωρινά και η Πηνελόπη άρχισε α) να λαμβάνει η ίδια μαθήματα ιππασίας στον ΙΟΒΟΛ και β) να πηγαίνει στην Θέρμη στη Θεσσαλονίκη όπου εργάζεται ο κος Ibraheem για να παρακολουθεί την εργασία του και να εκπαιδεύεται στη ΘΙ και στην εκπαίδευση των θεραπευτικών αλόγων.

 Τον Αύγουστο του 2004 αγοράσαμε τον ίππο Ράδο για την δική μας εκπαίδευση στην ιππασία και την πρακτική μας εξάσκηση στην εκπαίδευση θεραπευτικών αλόγων. Τότε άρχισα και εγώ μαθήματα ιππασίας στον ΙΟΒΟΛ.

Υπό την εποπτεία του κου Ibraheem και την καθοδήγηση του ΣΘΙΕ αποκτήσαμε και αρχίσαμε να μελετούμε αγγλική βιβλιογραφία και να εφαρμόζουμε σχετικές τεχνικές για την εκπαίδευση των ίππων Ράδου και Μάρκου.

Από τον Νοέμβριο του 2004 η Πηνελόπη ανέλαβε το ρόλο της υπεύθυνης της υπηρεσίας ΘΙ στον Ιππικό Όμιλο Βόλου και άρχισε να υλοποιεί με εμένα σε ρόλο οδηγού του αλόγου συνεδρίες ΘΙ στον ΙΟΒΟΛ με έναν έφηβο.

 Και οι δύο παρακολουθήσαμε το πρώτο σεμινάριο ΘΙ για την εκπαίδευση συντονιστών ΘΙ που διοργανώθηκε από τον ΣΘΙΕ και έγινε από τον Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 2005 σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη με εισηγητή τον κο Ibraheem.

 Από τον Σεπτέμβριο του 2005 αρχίσαμε να ‘ενοικιάζουμε’ και μέρος του χρόνου του ίππου Μάρκου για τις συνεδρίες ΘΙ καθώς ο ΙΟΒΟΛ δεν μπορούσε πλέον να μας επιτρέπει να χρησιμοποιούμε τον ίππο Μάρκο δωρεάν και:

  • συνεχίσαμε τις συνεδρίες με τον παραπάνω έφηβο

  • αρχίσαμε να κάνουμε συνεδρίες ΘΙ με ακόμη τρία παιδιά,

  • συνεχίσαμε να συντηρούμε και να εκπαιδεύουμε τους ίππους Ράδο και Μάρκο και να τους παρέχουμε κτηνιατρική κάλυψη,

  • συνεχίσαμε την μελέτη και την πρακτική εκπαίδευσή μας στην ιππασία και την ΘΙ

  • αγοράσαμε όλο σχεδόν τον απαραίτητο εξοπλισμό

 Από άποψη εγκαταστάσεων ο χώρος του Ιππικού Ομίλου Βόλου είχε αρκετούς περιορισμούς: α) πολύ συχνά δεν υπήρχε διαθέσιμος στίβος για την ΘΙ λόγω του ότι οι ίδιοι χώροι χρησιμοποιούνταν για τη σχολή ιππασίας και για την αθλητική ιππασία, β) η υπάρχουσα ράμπα επιβίβασης ΑμεΑ ήταν ανεπαρκής γιατί ήταν πολύ χαμηλή, γ) όταν ο καιρός ήταν βροχερός δεν υπήρχε κάποιος διαθέσιμος κλειστός χώρος για να γίνεται δημιουργική απασχόληση σε σχέση με τα άλογα και την ιππασία δ) ο ίππος Μάρκος χρησιμοποιούνταν και για την σχολή αθλητικής ιππασίας και ο χρόνος του για την ΘΙ ήταν περιορισμένος και ε) οι σταύλοι των αλόγων ήταν πολύ μικροί, με υγρό πάτωμα και είχαν ένα απότομο σκαλοπάτι με αποτέλεσμα τα άλογα να έχουν πολύ περιορισμένο εύρος κινήσεων, να είναι μονίμως υγρές οι οπλές τους και να δυσκολεύονται στην είσοδο και στην έξοδο.

Λόγω αυτών των προβλημάτων αναζητούμε άλλο, καταλληλότερο χώρο.

 Τα άλογα

 Ο Ράδος είναι άλογο με χαρακτηριστικά καθαρόαιμου (thoroughbread), 16 ετών, που παλιότερα είχε τρέξει στον Ιππόδρομο και μετά χρησιμοποιούνταν στη σχολή ιππασίας του ΙΟΒΟΛ μέχρι το καλοκαίρι του 2004 που τον αγοράσαμε και τον χρησιμοποιούμε για τη δική μας εκπαίδευση στην ιππασία και τους τελευταίους μήνες και στην ΘΙ, στην δουλειά με δυο αδέρφια την οποία θα περιγράψω στη συνέχεια.

Ο Μάρκος είναι ελληνικό άλογο, θεσσαλικό, 16 περίπου ετών, χαμηλό, πολύ ήσυχο και υπάκουο που χρησιμοποιούνταν ταυτόχρονα με την ΘΙ και στη σχολή ιππασίας του ομίλου μέχρι τον Ιούλιο του 2006 οπότε τον αγοράσαμε και αυτόν.  

Η δική μου εκπαίδευση

Στο Βόλο ζω και εργάζομαι ως παιδοψυχίατρος και έχω καθημερινή επαφή με δυσκολεμένα παιδιά τόσο στο ιατρείο όσο και σε κάποιες δομές για άτομα με αναπηρίες στις οποίες εργάζομαι ως εξωτερικός επιστημονικός συνεργάτης. Έχω επίσης εκπαιδευτεί για 5 χρόνια στη Συστημική – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία η οποία εστιάζεται στην παροχή βοήθειας προς οικογένειες και άλλες ομάδες – συστήματα σχέσεων ανθρώπων. Όσον αφορά την ΘΙ με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η Ψυχοθεραπεία με Βοηθό το Άλογο, κλάδος τον οποίο θέλω να ακολουθήσω, να εφαρμόσω στη συνεργασία μου με δυσκολεμένα παιδιά και τις οικογένειές τους και να συμβάλλω στην εξέλιξή και αναγνώρισή του στην Ελλάδα. Πέρα από την παρακολούθηση σεμιναρίων, κάνω προσπάθειες για να συνεχίσω την εκπαίδευσή μου σε αυτό τον κλάδο της ΘΙ όσον αφορά τα εξής:

Α. Θεωρητική εκπαίδευση

Μελετώ βιβλία στην αγγλική γλώσσα σχετικά με την ιππασία, την ΘΙ, την οργάνωση της κοινωνίας των αλόγων, την φροντίδα των αλόγων, την εκπαίδευσή τους, την εκπαίδευση συντονιστών ΘΙ, την εκπαίδευση των θεραπευτικών αλόγων και την Ψυχοθεραπεία με Βοηθό το Άλογο.

Β. Στην Ιππασία

Εδώ και δυο χρόνια λαμβάνω μαθήματα ιππασίας με στόχο την ανάπτυξη των δικών μου ιππικών δεξιοτήτων και την βελτίωση της σχέσης μου με τα άλογα.

Γ. Στην εκπαίδευση των αλόγων

Μαζί με την Πηνελόπη εξασκούμαστε στην εκπαίδευση των θεραπευτικών αλόγων και μερικοί από τους στόχους και από τις μεθόδους που εφαρμόζουμε είναι:

1.      Εξοικείωση με τα εργαλεία της ΘΙ με τις μεθόδους του Franklin Levinson και της Linda Tellington Jones,

2.      Οδήγηση του αλόγου από το έδαφος

3.      Αποευαισθητοποίηση των αλόγων από αντικείμενα, μέρη και καταστάσεις που μπορεί να τους προκαλούν φόβο με τις παραπάνω μεθόδους,

4.      Ελεύθερη σειραγώγηση, ή ασκήσεις εμπιστοσύνης σύμφωνα με την προσέγγιση του Levinson την οποία είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω στην πράξη στο σεμινάριο που έκανε στο Λιτόχωρο το 2005 αλλά και σε κάποια βίντεο.

5.      Σειραγώγηση με ή χωρίς αναβάτη,

6.      Εφαρμογή των αρχών της Κεντροθετημένης Ιππασίας της Sally Swift στα μαθήματα ιππασίας που λαμβάνω ο ίδιος αλλά και στη συνεργασία με τα παιδιά με τα οποία κάνουμε συνεδρίες ΘΙ με την Πηνελόπη.

 Μερικές από αυτές τις μεθόδους αναφέρονται ότι χρησιμοποιούνται στην ΘΙ και από την Pyrka Malgorzata στο άρθρο της ‘Εκπαιδεύοντας το άλογο για χρήση στην Θεραπεία με Βοηθό το Άλογο’.

 Το περιστατικό

  Στη συνέχεια θα περιγράψω την δουλειά με δύο αδέρφια που για λόγους απορρήτου θα ονομάσω Α. και Ζ.

 Ο Α. είναι 12 ετών, μαθητής ΣΤ΄ Δημοτικού με κάποιες δυσκολίες στη συγκέντρωση της προσοχής του. Όταν ήταν μικρός υπήρχε η υποψία ότι είχε σύνδρομο Dandy-Walker (Ντάντυ-Γουώκερ. Το σύνδρομο αυτό είναι μια συγγενής (παρούσα κατά τη γέννηση) δυσμορφία του εγκεφάλου. Χαρακτηρίζεται από ατελή διαμόρφωση της παρεγκεφαλίδας (περιοχή στο πίσω μέρος του εγκεφάλου που ελέγχει την κίνηση), διαστολή της τέταρτης κοιλίας (ένα μικρό κανάλι που επιτρέπει στο εγκεφαλονωτιαίο υγρό να ρέει ελεύθερα ανάμεσα στα ανώτερα και κατώτερα σημεία του εγκεφάλου και τον νωτιαίο μυελό) και μεγέθυνση του οπίσθιου βοθρίου. Αυτό μπορεί να επηρεάσει την ικανότητα του σώματος να αποστραγγίζει το εγκεφαλονωτιαίο υγρό από τον εγκέφαλο επιφέροντας υδροκεφαλία ως αποτέλεσμα (σε 70-90% των περιπτώσεων).

Σημειωτέον ότι η υδροκεφαλία αποτελεί αντένδειξη (για τη ΘΙ) όταν δεν μπορεί να βρεθεί ένα κατάλληλο κράνος, ή αν ο ασθενής έχει φτωχό έλεγχο των κινήσεων του κεφαλιού του ειδικά όταν αυτό είναι πολύ μεγεθυμένο (Strides Book 1, σελ. 66).

Η πιθανότητα συνδρόμου Dandy-Walker τελικά αποκλείστηκε και στο παρόν εκτός από το ότι στην αρχή της συνεργασίας μας ήταν κάπως υπέρβαρος, είναι εντελώς υγιής.

 Ο Ζ. είναι 11 ετών, μαθητής Ε΄ Δημοτικού με μεγάλες δυσκολίες στη συγκέντρωση της προσοχής του και στις κοινωνικές του δεξιότητες (παρορμητικός, δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του, να παρακολουθήσει και να συμμετέχει σε συζητήσεις, να αντισταθεί σε πειράγματα από άλλα παιδιά, και με διάφορες φοβίες που διαρκούν συνήθως μικρά διαστήματα και που με υποστήριξη από το περιβάλλον του και από εμένα σε ατομικές συνεδρίες ξεπερνιούνται). Έχει διαγνωστεί από άλλο συνάδελφο με σύνδρομο Asperger (η πιο ήπια μορφή αυτισμού) που κατά τη δική μου γνώμη είναι σε πολύ ελαφριά μορφή γιατί εκτός από τις παραπάνω δυσκολίες ο Ζ είναι πολύ κοινωνικό παιδί - κυρίως όταν είναι με ενήλικες, άριστος μαθητής, εξαιρετικά πρόθυμος και φιλότιμος αν κάτι του ζητηθεί.

 Με τον Ζ είχα κάνει πολλές ατομικές συνεδρίες όπως και μερικές μαζί με την οικογένειά του στο ιατρείο μου και όταν ανέφερα στους γονείς του για το ενδιαφέρον και την εκπαίδευσή μου στη Θεραπευτική Ιππασία και τα πιθανά οφέλη, εκείνοι θέλησαν να συμμετέχουν και τα δυο παιδιά τους στη δραστηριότητα που υλοποιούμε με την Πηνελόπη (η οποία παίζει το ρόλο του οδηγού του αλόγου στα θεραπευτικά περιστατικά που αναλαμβάνω εγώ, όπως και εγώ παίζω το ρόλο του οδηγού στα εκπαιδευτικά περιστατικά που αναλαμβάνει εκείνη) και εγώ ήμουν στο ρόλο του συντονιστή. Οι γονείς έφεραν ιατρική γνωμάτευση από τον παιδίατρο που παρακολουθεί τα παιδιά και με την οποία βεβαιώνει ότι είναι και οι δυο κλινικά υγιείς και μπορούν να συμμετέχουν σε αθλοπαιδιές και στην ιππασία.

 Οι εκπαιδευτικοί και θεραπευτικοί στόχοι

 Οι γονείς ήθελαν να επιτευχθούν από την ΘΙ οι εξής στόχοι:

Για τον Α.:  Καλύτερος συντονισμός των κινήσεων και ενίσχυση της αυτοπεποίθησης.

Για τον Ζ.:   Βελτίωση της κίνησης, της ισορροπίας και του συντονισμού. Ανάπτυξη της μυϊκής δύναμης και αύξηση της αυτοπεποίθησης

 Οι συνεδρίες άρχισαν τον Ιούνιο του 2005 στον Ιππικό Όμιλο Βόλου όπου χρησιμοποιούσαμε αρχικά τον ίππο Μάρκο και αργότερα και τον ίππο Ράδο. Η συχνότητα ήταν μια φορά την εβδομάδα, συμμετείχαν και τα δυο αδέρφια και η διάρκεια της δραστηριότητας ήταν 90 λεπτά.

 Σε 2-3 περιπτώσεις που ο καιρός δεν επέτρεπε να βγούμε με το άλογο έξω, κάναμε ιπποκομία μέσα στο στάβλο, τους δείξαμε εικόνες από βιβλία και δώσαμε στα παιδιά πληροφορίες (μέσα από τη συζήτηση αλλά και τυπωμένες στο χαρτί) σχετικά με τα άλογα, την ανατομία τους, τη φροντίδα τους, την ιπποσκευή και την ιππασία. Τους προτείναμε επίσης να δούνε και κάποιες ταινίες σχετικά με τα άλογα όπως ‘Η μαύρη Καλλονή’, ‘The Black Stallion’, ‘The Black Stallion Returns’ κλπ.

Σε μια άλλη περίπτωση χρησιμοποιήσαμε μέρος της συνεδρίας για να παρακολουθήσουμε τον πεταλωτή που έκανε το προγραμματισμένο πετάλωμα και για να κάνουν τα παιδιά ιπποκομία στο Μάρκο μέσα στο στάβλο του.

 Την 4.1.2006 έγινε μια απολογιστική συνεδρία με τους γονείς οι οποίοι ζήτησαν να εστιαστούμε περισσότερο στην βελτίωση της προσοχής του Ζ (‘Να μάθει να νικάει την αφηρημάδα’), στο να μάθει να χρησιμοποιεί περισσότερη βοήθεια από τον Α όταν τη χρειάζεται (ώστε να μπορέσει να υπερασπίζεται καλύτερα τον εαυτό του από τυχόν κινδύνους, όπως πειράγματα από άλλα παιδιά) και να γίνει πιο δυνατός.  

Οι γονείς μετά από συνεννόηση μαζί μου και ως επιβράβευση για την πολύ καλή προσπάθεια των παιδιών τους αγόρασαν μπότες ιππασίας και δικό τους κράνος.

 Η προετοιμασία για την κάθε συνεδρία

Ο σχεδιασμός των δραστηριοτήτων της κάθε συνεδρίας γινόταν ανάλογα με το τι είχε συμβεί στην προηγούμενη συνεδρία και με την διαθεσιμότητα των χώρων του ομίλου. Όταν ήταν ελεύθερος ο μικρός στίβος και ήθελαν τα παιδιά παίζαμε παιχνίδια με κουβάδες, μπασκέτα και μπάλες. Όταν ο μικρός στίβος δεν ήταν διαθέσιμος κάναμε περίπατο ως τον μεγάλο στίβο (απέχει περίπου 400 μέτρα) και μετά ασκήσεις με τα άλογα και επιστρέφαμε.

 Η δομή της κάθε συνεδρίας

 Στην αρχή κάθε συνεδρίας κάναμε μια μικρή συζήτηση με τα παιδιά για τις δραστηριότητες και τους δίναμε την ευκαιρία να επιλέξουν ανάλογα με το τι μπορούσε να γίνει την κάθε φορά. Μετά βγάζαμε τον Μάρκο έξω από το στάβλο, έκαναν τα παιδιά την ιπποκομία και αρχίζαμε τις δραστηριότητες φροντίζοντας να δίνουμε πάντα τον ίδιο χρόνο για την κάθε άσκηση στο κάθε παιδί. Στην αρχή κάναμε απλές ασκήσεις και μετά πιο δύσκολες και στο τέλος αφήναμε χρόνο για χαλάρωση (όλων μας) και ακολουθούσε η φροντίδα του Μάρκου, η επιστροφή του στο στάβλο, η επιβράβευσή του από τα παιδιά με φρούτα και μια μικρή συζήτηση – απολογισμός για τη συνεδρία και για τους στόχους της επόμενης.

 

Ιπποκομία – φροντίδα του αλόγου

O Morris περιγράφει (σελ. 43, 44) το πώς εκδηλώνουν τα άλογα τη συμπάθειά τους το ένα για το άλλο και λέει ότι τα άλογα που είναι φίλοι φροντίζουν το ένα το άλλο στην καθαριότητα του δέρματός τους και οι αμοιβαίες πράξεις βοήθειας είναι τόσο χαρακτηριστικές των φιλικών σχέσεων που συνεχίζονται ακόμη και σε περιπτώσεις που το τρίχωμά τους είναι σε άριστη κατάσταση και δεν χρειάζονται πραγματικά καθάρισμα. Η φροντίδα έχει γίνει αυτοσκοπός μια στάση - έκφραση του ‘ανήκειν’ και ένα σύμβολο του δεσμού των φίλων.  Εξ’ αιτίας αυτού, η φροντίδα των αλόγων από τους ιδιοκτήτες τους έχει μια ζωτική σημασία. Είναι πολύ περισσότερο από το να κάνουμε απλά το άλογο να δείχνει καθαρό και τακτοποιημένο. Στο μυαλό του αλόγου η εκτεταμένη φροντίδα  που λαμβάνει είναι μια ένδειξη ότι ο άνθρωπος στην παρέα του είναι ένας κοντινός του φίλος. Για αυτό το λόγο είναι πάντα καλύτερο ο αναβάτης του αλόγου να είναι και ο ‘φροντιστής’ του. Αυτό θα εξασφαλίσει ένα στενό συναισθηματικό δεσμό ανάμεσα στους δυο και θα σημαίνει ότι το άλογο θέλει πάντα να ευχαριστεί τον αναβάτη όταν ταξιδεύουν μαζί. Όταν ο αναβάτης και ο φροντιστής είναι δυο διαφορετικοί άνθρωποι ο δεσμός της προσκόλλησης θα είναι πιο αδύναμος μεταξύ αλόγου και αναβάτη.

Βασισμένος σε αυτή την ιδέα ενίσχυα πάντα τα παιδιά να κάνουν στην αρχή και στο τέλος την ιπποκομία του Μάρκου (και στις τελευταίες συνεδρίες και του Ράδου) ώστε να εξοικειωθούν τα ίδια με τα άλογα και αντίστροφα.

Δραστηριότητες 

  • Με τα παιδιά κάναμε στις συνεδρίες τις εξής δραστηριότητες:

  • Οδήγηση αλόγου από το παιδί από το έδαφος με καπίστρι και σκοινί

  • Ίππευση με ζώνη ΘΙ στο σειραγωγέα

  • Οδήγηση αλόγου με ηνία και ζώνη ΘΙ και η οδηγός να κρατάει και η ίδια το άλογο με σκοινί από το καπίστρι (το άλογο φοράει χαλινό και καπίστρι)

  • Το ένα παιδί να οδηγεί το άλογο με το άλλο αναβάτη (με ζώνη ΘΙ)

  •  Ίππευση του αλόγου αυτόνομα, μόνο σε βάδην με χαλινό και σέλα

  • Παιχνίδια

Τα παιδιά φαίνονταν να διασκεδάζουν και να απολαμβάνουν τις δραστηριότητες αυτές και έδειχναν μεγάλη περιέργεια, ενδιαφέρον και ενθουσιασμό για κάθε τι καινούργιο που μάθαιναν.

 Οι χειρισμοί στην ψυχοθεραπευτική και εκπαιδευτική αντιμετώπιση

 Οι κατευθύνσεις και οι μέθοδοι που χρησιμοποίησα στις συνεδρίες με τα παιδιά και με τις οποίες προσπάθησα να βοηθήσω να επιτύχουμε θεραπευτικούς αλλά και εκπαιδευτικούς στόχους ήταν οι εξής:

  • Χρησιμοποίηση θετικών και αρνητικών ενισχύσεων και συνεπειών,

  • Μηδενική χρήση τιμωριών και βίας,

  • Παροχή προτύπων (modeling) από εμένα και την Πηνελόπη για σωματικές και σχεσιακές δεξιότητες στη σχέση με ανθρώπους και άλογα,

  • προσφορά επιλογών στα παιδιά για τις δραστηριότητες της κάθε συνεδρίας (‘Τι θα θέλατε να κάνουμε σήμερα;’),

  •  χρησιμοποίηση του επαίνου για την προσπάθεια που κατέβαλλε το κάθε παιδί  και πολύ μικρότερος εστιασμός στο αποτέλεσμα της προσπάθειας έως και αδιαφορία για αυτό ειδικά αν ήταν θετικό αλλά αποτέλεσμα πολύ μικρής προσπάθειας. Αντίθετα δινότανε πολύ έμφαση στην προσπάθεια (ασχέτως αν οδηγούσε σε λίγο ή πολύ θετικό ή σε αρνητικό αποτέλεσμα) και σε ένα έστω και λίγο θετικό αποτέλεσμα, ειδικά αν αυτό ήταν αποτέλεσμα μεγάλης και καλά οργανωμένης προσπάθειας. Πάνω απ’ όλα όμως δινότανε έμφαση στο τι νέο μάθαιναν τα παιδιά μέσα από κάθε προσπάθεια που έκαναν με τα άλογα. Όσο καλή και να ήταν η προσπάθεια ή / και το αποτέλεσμα αν δεν οδηγούσε σε κάποια νέα γνώση ή στην αποκρυστάλλωση προηγούμενης, δεν δινότανε και πολύ σημασία και προχωρούσαμε σε κάτι πιο ενδιαφέρον ή προκλητικό. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στις έρευνες της Carol Dweck σχετικά με την προώθηση της μάθησης των παιδιών, την εξέλιξη της νοημοσύνης τους και την υποστήριξη της προσπάθειάς τους ως τρόπο για να μην παραιτούνται μπροστά στα εμπόδια και τις αποτυχίες,

  • οι συνεδρίες πάντα έληγαν με κάτι που τα παιδιά και όλοι μας σαν ομάδα καταφέρναμε να κάνουμε καλά και ήταν ευχάριστη εμπειρία και ακολουθούσε η φροντίδα του αλόγου και μια συζήτηση / απολογισμός / ανατροφοδότηση με τα παιδιά που μετά έδιναν τις λιχουδιές στο άλογο

  • οριοθέτηση των επιβραβεύσεων που τα παιδιά έφερναν για το Μάρκο (φρούτα): να θυμούνται να τα φέρνουν, σε σχετικά μικρή ποσότητα, και να τα δίνουν πάντα στο Μάρκο στο τέλος της συνεδρίας (και ποτέ νωρίτερα) ως τρόπο για να τον ευχαριστήσουν που συνεργάστηκε μαζί τους (και όχι ως δωροδοκία) και τέλος,

  • χρησιμοποίησα την τεχνική της εξωτερίκευσης για την αντιμετώπιση προβλημάτων / εμποδίων / προκλήσεων (αφηρημάδα, βαρεμάρα, νεύρα, θυμός, φόβος). Η τεχνική αυτή αποτελεί τον πυρήνα της Αφηγηματικής Θεραπείας που αναπτύχθηκε από τους Michael White και David Epston και βασίζεται στην ιδέα ότι ‘Το πρόβλημα είναι ο εχθρός και μπορεί να νικηθεί μέσα από τις προσπάθειες του ατόμου που υποφέρει και των συμμάχων του’.  Σύμμαχοι του ατόμου μπορεί να  είναι γονείς, φίλοι, εκπαιδευτές, θεραπευτές, το άλογο κλπ.  

Η θεραπευτική δουλειά με τον Α. και τον Ζ.

 Τα παιδιά ήταν από την αρχή της συνεργασίας πολύ πρόθυμα και ενθουσιώδη με την επαφή τους με τα άλογα πράγμα που εξέφρασαν και με τις ζωγραφιές που έφερναν στις συνεδρίες. Οι γονείς ενίσχυαν συνεχώς την προσπάθειά τους και φρόντιζαν ώστε να τα φέρνουν πάντα στην ώρα τους.

 Στις αρχικές συνεδρίες και τα δυο έδειχναν αρκετά φοβισμένα και επιφυλακτικά αλλά στη συνέχεια άρχισαν να εμπιστεύονται τόσο εμάς όσο και τον Μάρκο. Οι κινητικές αλλά και επικοινωνιακές τους δεξιότητες βελτιώθηκαν καθώς άρχισαν να εξοικειώνονται με την διαδικασία, να μαθαίνουν τη ‘γλώσσα των αλόγων’ και να αναγνωρίζουν τη σημασία της γλώσσας του σώματος του Μάρκου αλλά και τη δική τους.

Και τα δυο παιδιά κατάφεραν σταδιακά να συγκεντρώνουν αρκετά καλά την προσοχή τους ώστε να μάθουν να κάνουν σχεδόν αυτόνομα (με κατευθύνσεις από εμένα) την φροντίδα του Μάρκου.

 Σε μια συνεδρία του Φεβρουαρίου του 2006 (είχαμε ήδη αρχίσει από μερικές συνεδρίες πριν να κάνουμε σειραγωγέα με το κάθε παιδί με χρήση ζώνης γυμνιππευτικής), έκανα πρώτα για 5 λεπτά σειραγωγέα με τον Μάρκο (χωρίς αναβάτη) και μετά με αναβάτη τον Α. ο οποίος τα πήγε πολύ καλά και κατάφερε με τη δική μου ενίσχυση να κάνει περπάτημα, τροτ και μετά αργό καλπασμό (canter). Στη συνέχεια ανέβηκε στο Μάρκο ο Ζ. και ενώ ξεκίνησε περπάτημα και τα πήγε καλά, στην πρώτη προσπάθεια για τροτ πανικοβλήθηκε, άρχισε να φωνάζει δυνατά ‘οοοοοου’ και να κινείται άσκοπα και σπασμωδικά με αποτέλεσμα να αφήσει τις χειρολαβές της ζώνης, να γλιστρήσει σιγά-σιγά και τελικά να πέσει από τον Μάρκο φωνάζοντας ακόμη ‘οοοοοοοοοου’.

Ευτυχώς η ταχύτητα που κινούνταν ο Μάρκος ήταν πολύ μικρή (μόλις είχε αρχίσει να κάνει τροτ) και  σταμάτησε να περπατάει αμέσως μόλις κατάλαβε ότι ο Ζ. έπεφτε και ότι εγώ του έλεγα ‘Χοπ Μάρκο’.  Έτσι ο Ζ. δεν χτύπησε καθόλου αλλά τρόμαξε πάρα πολύ.

 Η Moyra Williams στο βιβλίο τηςUnderstanding Nervousness in Horse and Riderαναφέρει:

‘Σε κάποιο σημείο το παιδί μπορεί να πέσει λόγω απώλειας της ισορροπίας. Σε μια καλή επιφάνεια στίβου σχολής ιππασίας είναι απίθανο να χτυπήσει, αλλά θα εκπλαγεί και πιθανόν να ντραπεί και αυτό να οδηγήσει σε δάκρυα. Εκτός κι αν νιώθετε ότι χτύπησε, ενθαρρύνετέ τον να ξανανέβει, αλλά μην τον πιέζετε αν αρνηθεί. Βοηθήστε τον να ξεσκονιστεί και προσπαθήστε να κάνετε κάποιο αστείο σχετικά με το γεγονός. Πείτε στο παιδί για κάποια φορά που εσείς πέσατε και προσγειωθήκατε σε μια λίμνη από λάσπες και διαβεβαιώστε τον ότι δεν πάθατε τίποτα. Αναφέρετε στο παιδί ότι το άλογο έχει εκπλαγεί με τον τρόπο που έγιναν τα πράγματα και ενθαρρύνετε το παιδί να το χαϊδέψει για να ανακουφιστεί (το άλογο). Και αν δεν θέλει να ξανανέβει ούτε για να κάνει το άλογο να νιώσει καλύτερα, τότε μπορείτε να κάνετε μερικές ασκήσεις που το παιδί να οδηγεί / σταματά / ξεκινά το άλογο’.

 Λαμβάνοντας αυτά υπ’ όψη, και αφού βεβαιώθηκα ότι ο Ζ. δεν είχε πάθει απολύτως τίποτα,

συζητήσαμε και του έδωσα (τόσο εγώ όσο και η Πηνελόπη) εξηγήσεις ότι όλοι οι ιππείς έχουν πέσει από το άλογο τουλάχιστον μια φορά και πως ο Μάρκος σε καμία περίπτωση δεν έφταιγε σε τίποτε. Μετά τον ενθάρρυνα να προσέχει περισσότερο για να μπορέσει να αντισταθεί και να πολεμήσει το φόβο που τον εμπόδιζε να μάθει ιππασία και μόλις ηρεμίσει να προσπαθήσει να  ανέβει στο Μάρκο. Ο Ζ. μετά από λίγο ήταν πιο συγκεντρωμένος και ήρεμος και κατάφερε να ανέβει και πάλι στο Μάρκο. Αυτή τη φορά κατάφερε να πετύχει και τους τρεις παραπάνω βηματισμούς. Όταν τελείωσε η συνεδρία ήταν πολύ ήρεμος και χαρούμενος.

Η ανατροφοδότηση που του έδωσα τόσο εγώ όσο και η συνεργάτης μου Πηνελόπη, ήταν με σχόλια όπως:

  • ‘Μπράβο που δεν παράτησες την προσπάθεια μπροστά στο εμπόδιο / πέσιμο και έσφιξες καλύτερα τα χέρια και τα πόδια την δεύτερη φορά και τα κατάφερες’

  • ‘Αυτό ήταν πολύ ηρωικό!’

  • ‘ Όλοι οι αναβάτες έχουν πέσει τουλάχιστον μια φορά, το ίδιο και εγώ’

 Και στη συνέχεια προτείναμε και στα δυο παιδιά να κάνουν κάποιες ασκήσεις με μαξιλάρια στο σπίτι για να γυμνάσουν τους κοιλιακούς, ραχιαίους και προσαγωγούς τους για να συγκρατούνται καλύτερα στο άλογο και να είναι καλύτερα προετοιμασμένοι εναντίον του φόβου που μπορεί να τους ξαναδυσκολέψει, ή που μπορεί να δυσκολέψει το Μάρκο και να τον κάνει να τρομάξει και να κάνει κάποια απότομη κίνηση με αποτέλεσμα να κινδυνέψει να χάσει την ισορροπία του ο αναβάτης. Τον Α. τον επαινέσαμε που ήταν αρκετά προσεκτικός ώστε να καταφέρει να κάνει δύσκολες ασκήσεις. Στη συνέχεια ενημέρωσα τον πατέρα ο οποίος ήταν επίσης ενισχυτικός προς την προσπάθεια του Ζ. και του Α.

Ο Α. έκανε το εξής εντυπωσιακό σχόλιο: ‘Αυτό που μετράει είναι ότι ο Ζ. δεν παράτησε την προσπάθεια μπροστά στο πέσιμο. Εγώ τα πήγα καλά αν και δεν αντιμετώπισα τέτοια μεγάλη πρόκληση όπως ο Ζ.!’

 Εκτός από αυτό το περιστατικό δεν υπήρξε άλλη πτώση ή ατύχημα. Μετά από εκείνη την ημέρα τα παιδιά είναι πλέον πολύ πιο προσεκτικά, συνεργάσιμα με εμάς και το Μάρκο και πολύ πιο υποστηρικτικά το ένα προς το άλλο.

 Οι συνεδρίες συνεχίστηκαν και καθώς τα παιδιά μάθαιναν όλο και περισσότερα πράγματα, μας ζήτησαν να χρησιμοποιήσουμε και το Ράδο στα ‘μαθήματα’ – έτσι αποκαλούν τις συνεδρίες μας τις οποίες βλέπουν σαν μάθημα και όχι σαν θεραπεία.

 Στις επόμενες συνεδρίες μέχρι την αρχή του καλοκαιριού του 2006 αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε και το Ράδο. Στην αρχή τα παιδιά τον έβλεπαν με φόβο και δέος γιατί ξέρουν ότι είχε τρέξει παλιότερα στον ιππόδρομο και γιατί είναι ψηλότερος και πιο εντυπωσιακός στην εμφάνιση από το Μάρκο. Σιγά-σιγά όμως άρχισαν να εξοικειώνονται μαζί του και να τον φροντίζουν (ιπποκομία), να τον οδηγούν από το έδαφος με το σκοινί, και να κάνουν ασκήσεις ισορροπίας πάνω του ενώ τον οδηγούσε η Πηνελόπη.

 Σε όλο το διάστημα της συνεργασίας μας με τα παιδιά παρατηρήσαμε πως ο Α. έχασε αρκετό βάρος, ψήλωσε, απέκτησε περισσότερη αυτοπεποίθηση, έγινε πιο προσεκτικός και κατάφερε να βάλει όρια στον εαυτό του όσον αφορά την βοήθεια που δίνει στον Ζ.

Παλιότερα ο Α. έσπευδε να βοηθήσει ακόμη και σε πράγματα που ο Ζ. γνώριζε και έκανε καλά. Ο Α. είχε πάρει μια υπερπροστατευτική στάση απέναντι στον μικρότερο αδερφό του, πράγμα που μερικές φορές ήταν αρνητικό με την έννοια ότι τον ‘καπέλωνε’ και δεν του άφηνε χώρο να κάνει τη δική του προσπάθεια. Αυτό έχει αλλάξει και όταν ο Ζ. ζητούσε βοήθεια, ο Α. έμαθε πλέον να του τη δίνει με κατάλληλο τρόπο, πράγμα που τον ανακούφισε από το να είναι σε συνεχή επαγρύπνιση για να προστατεύει τον Ζ.

Ο Ζ. έχει καταφέρει να βελτιώσει την προσοχή του, τον συντονισμό των κινήσεών του, την μυϊκή του δύναμη, τις κοινωνικές του δεξιότητες και την αυτοπεποίθησή του.


Τα επόμενα βήματα – στόχοι για την εξέλιξη της θεραπευτική δουλειάς με τους Α. και Ζ.

Επόμενοι στόχοι είναι:

  • να βελτιώσουν τις ικανότητές τους να συνεργάζονται μεταξύ τους, με τα άλογα και με άλλους ανθρώπους – η συμμετοχή τους σε ομαδικές συνεδρίες ΘΙ (μόλις το επιτρέψουν οι συνθήκες) μπορεί να είναι πολύ βοηθητική,

  • να βελτιώσουν την ικανότητά τους να συγκεντρώνουν την προσοχή τους – ειδικά ο Ζ.,

  • να αυξηθεί η μυϊκή τους δύναμη και η ισορροπία τους στην ίππευση,

  • να μπορέσει ο Ζ. να αναλαμβάνει περισσότερες πρωτοβουλίες χωρίς να χρειάζεται συνεχείς κατευθύνσεις / οδηγίες από κάποιον άλλο,

  • και μακροπρόθεσμα, αφότου λήξει η θεραπευτική δουλειά και συνεχίζουν να ενδιαφέρονται για την ιππασία να παρακολουθήσουν κάποια σχολή αθλητικής ή και ελεύθερης ιππασίας.

 Τα επόμενα βήματα – στόχοι για την εξέλιξη της ΘΙ στο Βόλο

Με την Πηνελόπη ελπίζουμε και καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε το πρόγραμμα ΘΙ (εγώ με ψυχοθεραπευτικούς και εκείνη με εκπαιδευτικούς στόχους) στην περιοχή μας. Στα μελλοντικά μας σχέδια είναι να προχωρήσουμε με την εκπαίδευσή μας, να βρούμε καταλληλότερο χώρο για να υλοποιούμε τη δραστηριότητα, να κάνουμε γνωστή την ΘΙ στους κατοίκους του Βόλου που έχουν δυσκολεμένα παιδιά και να προσφέρουμε την υπηρεσία αυτή σε παιδιά και ενήλικες που παρακολουθούν προγράμματα για ΑμεΑ σε διάφορες σχετικές δομές ώστε να επωφεληθούν από τα οφέλη και τις δυνατότητες που τους δίνει και να απολαύσουν την ευχαρίστηση, τη γνώση και την ικανοποίηση που και εμείς οι ίδιοι παίρνουμε από την επαφή και επικοινωνία μας με τα άλογα.

 

Η εργασία αυτή παραδόθηκε στον ΣΘΙΕ ως μέρος των απαιτήσεων του σεμιναρίου για συντονιστές Θεραπευτικής Ιππασίας  κατηγορίας Γ τον Αύγουστο του 2006


 

 Σημαντική σημείωση 

Οι γονείς των παιδιών μου έδωσαν την άδειά τους για να αναφέρω στην εργασία αυτή τις παραπάνω πληροφορίες και να παρουσιάσω τις ζωγραφιές που έκαναν σχετικά με τα άλογα.

 


Πηγές Βιβλιογραφίας 

 Αριθμός επισκέψεων που έγιναν στην σελίδα από την 11.8.2007:

Hit Counter

 

 

POLItropo © 2009 HomeH MKOΠρογράμματαPoliciesΚείμεναΕπικοινωνία

E-mail:  Επικοινωνήστε μαζί μας

footer image footer image